كتاب «حیات علمی در عهد آل بویه» اثر جناب آقای دكتر «غلامرضا فدایی عراقی» چاپ موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران می‌باشد كه به عنوان یكی از منابع دوره آل بویه به تاریخ پژوهان معرفی گردیده است. بنده به عنوان یك عضو كوچك در دایره عظیم تاریخ پژوهی این كتاب را مطالعه كردم و باید بگویم كه محتویات كتاب باعث حیرت بنده شد. علت این حیرت را بعد از معرفی مختصری در مورد كتاب عرض خواهم نمود. این كتاب 450 صفحه‌ای حیات علمی در عهد آل بویه شامل یك پیشگفتار، مقدمه، دو بخش اصلی كه هر بخش شامل چند فصل و هر فصل دارای چند قسمت است. كتاب با پیشگفتار از سوی سرپرست موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران آغاز می‌شود و سپس به مانند اكثر كتابهای دیگر خاصه در علم تاریخ با مقدمه از مورخ محترم جناب آقای فدایی عراقی مواجه می‌شویم كه این مقدمه شگفتی بنده را دو چندان كرد زیرا 24 صفحه بود و در آن چهار نموادر هم وجود داشت! مقدمه برای كتاب تا حدود پنج صفحه قابل تحمل است و ثبت نمودار آن هم در تعداد چهار عدد فكر می‌كنم در كتب رشته اقتصاد نیز معمول نباشد چه برسد به یک کتاب تاریخی.

بخش اول عنوانش «اوضاع عمومی در دوران آل بویه » است كه شامل چهار فصل 1-اوضاع سیاسی، 2-اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی 3-دینی و 4-علمی می‌باشد. بخش دوم نیز كه عنوانش «حیات علمی در عهد آل بویه» كه همان عنوان كتاب است شامل چهار فصل است، فصل اول: علوم جهانی (آفاق) ، فصل دوم : علوم انسانی (شناختی-عقلانی)، فصل سوم: علوم انسانی (شناختی-اشراقی) و فصل چهارم : علوم انسانی (عملكردی) و یك پیوست در انتهای کتاب. در انتهای هر قسمت، یاداشت‌ها و منابع و ماخذ وجود دارد كه یكی از چند شیوه ذكر منابع و ماخذ است و چیز عجیبی نیست ولی بسیار بهتر بود كه در انتهای هر فصل باشد. نكته بسیار عجیب بعدی در بخش دوم است كه بعد از یاداشت‌های هر قسمت ما با فهرستی شناسنامه وار از اسامی دانشمندان مرتبط با آن موضوع خاص مواجه می‌شویم. این فهرست‌ها طولانی و قسمت زیادی از كتاب را به خود اختصاص داده‌اند كه به عقیده بنده بیشتر باعث گیج شدن خواننده می‌گردد. می‌شد آنها را خلاصه، تجمیع و در پایان بخش و یا حداقل هر فصل آن آورد.

شاید برای شما سوال باشد كه تعجب برای چیست؟ دوست خواننده تعجب برای این است كه در آن زمان اكثر عالمان نه در یك رشته بلكه در چندین رشته علمی تبحر داشته‌اند و اكثراً در حال مهاجرت بوده‌اند (به دلیل حدیث یافتن علم حتی در چین و یا شرایط سیاسی آن دوران)، منحصر كردن نام یك فرد مانند ابن سینا و یا فارابی در یك رشته خاص و یا منطقه جغرافیایی زیر مجموعه یك حكومت خاص كار اشتباهی است. ابن سینا در بخارای اواخر عهد سامانی رشد كرد و سپس برای فرار از تهدیدات محمود غزنوی به قلمروی آل بویه پناه بود و یا فارابی نیز از فاراب تحت كنترل سامانیان رشد كرد سپس به بغداد تحت سیطره خلفای عباسی رفت و سرآخر عمر خود را در دمشق تحت حكومت سیف الدوله حمدانی طی نمود. متن نیز آنچیزی نیست كه یك تاریخ پژوه انتظار دارد و هیچ نكته تازه‌ای یافت نمی‌شود، که هیچ ، گویی متن داخل كتاب با عنوان كتاب فاصله‌ای زیاد دارد. با وجود احترام برای آقای فدایی، معلوم نیست این متن چه هدفی را دنبال كرده است؟ حیات علمی در عهد آل بویه را می‌توان در یك متن پربار نوشت و آن به فصول و قسمتهای زیاد با طرز یاداشت و آن اسامی شناسنامه وار تقسیم ننمود.

در متن کتاب حیات علمی در عهد آل بویه و تلاشهای افرادی چون علی عمادالدوله، حسن ركن الدوله، احمد معزالدوله، فناخسرو (عضدالدوله)، بختیار (عزالدوله)، فخرالدوله و حتی مجدالدوله دیلمی گویی غریب است. چرا از كتابخانه‌های عظیم آل بویه مطلب درخوری آورده نشده؟ نقش وزرایی چون ابن معلم، صاحب بن عباد، ابومسكویه رازی، ابواسحاق صابی آن طور كه بوده‌اند نیامده؟ چرا در مورد كتب اربعه شیعی كه همگی در این دوره و با حمایت امیران آل بویه نگاشته شدند و یا گردآوری نهج البلاغه این متن عظیم ادبی در این دوره آنچنان كه باید مطلب نوشته نشده است؟ نكته جالب آخر پیوست این كتاب است كه خود می‌تواند كتابی باشد. این پیوست در دو بخش است اولی یك متن یك صفحه‌ای از نامه نوشته شده توسط ابواسحاق صابی است و بخش شگفت‌آور دوم با نام «حیات علمی در عهد سامانیان» در حدود 20 صفحه با یك مقدمه و ده قسمت گردآوری شده كه این متن هم خالی از اشكال نیست. ای كاش این متن یك ویراست درست بشود تا به طور مثال نام نصر بن احمد (امیرسعید) كه به عنوان امیر وزرایی چون جیهانی و بلعمی آمده، نصر بن نوح نوشته نشود. ای كاش در متن معلوم گردد منظور كدام بلعمی و یا جیهانی است اینها خاندان‌هایی دیوانی بوده‌اند كه چندین تن از آنها به مقامات رسیده‌اند به مانند ابولفضل بلعمی و فرزندش ابوعلی بلعمی، كه پسر معروفتر از پدر است و نگارنده تاریخ بلعمی، و یا ابوعبدالله جیهانی و فرزندش ابوعلی جیهانی كه اینبار پدر از فرزندش مشهورتر است و جغرافیدانی شهیر و نگارنده كتاب المسالك و الممالك. به هر حال امیدوارم این نقد كوتاه مفید فایده واقع گردد.

حمید رضا مقسمی