خیلی از ما انسانها وقتی با پدیده‌ای رو به رو می‌شویم که برایمان خارق العاده است سعی می‌کنیم یا اصلاْ به آن فکر نکنیم یا به اصلاح امروزی آن را دور بزنیم یا اینکه با اوهام و خیالات خام و با استناد به گفته‌های دیگران در مورد آن نتیجه گیری کنیم. اما عده کمی از انسانها هستند که پدیده‌ها و تغییرات خارق العاده آنها را به تامل وا می‌دارد تا ابتدا با طرح مسئله و سوال درست در مورد چیستی و چرایی آن پرداخته، سپس با استفاده از قوه خرد وبا تحصیل علوم مختلف سعی در واکاوی مسئله کرده، و در آخر سعی در رسیدن به جواب نمایند ولو این تلاش به نتیجه نرسد. از جمله این افراد ابن خلدون است. ابن خلدون یکی از بزرگترین دانشمندان جهان خاصه در علم تاریخ است که از او به عنوان پدر علم جامعه شناسی نیز یاد شده است. ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حضرمی (۷۳۲-808 ه.ق) متولد تونس و از ریشه اعراب آندولسی بود که بعد از شکست مسلمین از مسیحیان در شبه جزیره ایبری مجبور به ترک آن دیار و سکونت در تونس شده بودند. از ابن خلدون این دانشمند بزرگ تاریخ جهان آثاری بر جای مانده که مهمترین آن کتابی است با نام کامل: العبر، و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر، و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر.

این کتاب که خلاصه آن العبر موسوم است در کشور ما ایران به خاطر ترجمه مقدمه مشهور آن به مقدمه ابن خلدون و یا تاریخ ابن خلدون مشهور گشته. این کتاب شامل یک مقدمه و چند جلد کتاب دیگر در خصوص تاریخ اعراب و دیگر ملل مانند ایرانیان، یونانیان، رومیان، ترکان، نبطیان، قبطیان، بنی اسرائیل و بربران شمال آفریقا است. گذشته از مباحث تاریخی جذاب کتاب العبر که در زمان خود یکی از شاهکارهای تاریخنگاری بوده و هنوز هم جزء منابع بسیار با ارزش می‌باشد، عمده شهرت کتاب ابن خلدون بابت مقدمه‌ای است که وی برای این کتاب نگاشته و با چیستی و چرایی که در مورد احوال جوامع به کار برده است آن را به قدیمی‌ترین کتاب جامعه شناسی مبدل ساخته که به رشته تحریر در آمده است. ابن خلدون در این کتاب مباحثی را مورد مطالعه قرار می‌دهد که نه تنها در آن دوران بلکه در امروزه هم از مسائل مهم محافل علمی خاصه جامعه شناسی می‌باشد. مباحثی چون چرایی به وجود آمدن و از بین رفتن حکومت‌ها، اقلیمها و شرایط آب هوایی آنها و ویژگی‌های درونی و بیرونی انسانهای حاضر در این اقالیم و موتور محرک به وجود آمدن تمدنها سخن به میان آورده است.

ابن خلدون در این کتاب در خصوص «عمران» (واژه ابن خلدون در خصوص اجتماع) و ظهور و سقوط حکومتها و تمدنها از واژه‌ای به نام «عصبیت» به معنی نیروی جذاب درونی بین یک گروه هم خون و قوم خویشاوند در جهت نیل به یک هدف اجتماعی (البته به تعبیر بنده در خصوص عصبیت تعابیر بسیاری شده) است. ابن خلدون حکومت‌ها و تمدنها را بر اساس عصبیت از آغاز تا پایان در چند مرحله توصیف می‌نماید. ۱. مرحله پیروزی : که عصبیت بین افراد تشکیل دهنده حکومت در اوج خود می‌باشد که به وسیله آن بر تمدن و یا حکومت قبل غلبه یافته و پایه گذار حکومت جدید می‌شود. ۲. مرحله انحصار قدرت: که در آن از میزان عصبیت در نتیجه مشارکت در قدرت کم شده و روئسا شروع به زمینه سازی برای خودکامگی هر چه بیشتر می‌کنند. ۳. مرحله تجمل: که در این مرحله صاحبان قدرت با استفاده از ثروت ناشی از مالیت و غیره اقدام به ساختن قصرها و بناهای یادبود برای خود می‌کنند. ۴. مرحله خرسندی: در این مرحله صاحبان قدرت که تا حدود زیادی از نتایج و دست آورد پیشینیان بهرمند شده‌ شروع به مسالمت جویی با سایرین از جمله رعایا می‌کنند. ۵. مرحله اصراف و نابودی: که در این مرحله صاحبان قدرت با اصراف در شهوت رانی و خرج کردن ثروتها عملاْ حکومت را نابود می‌‌کنند.

در خصوص ابن خلدون و شاهکار او کتاب العبر، آثار تحلیلی از جمله کتاب و مقالات زیادی نگاشته شده که البته در ابتدای ساکن باید خود کتاب را مطالعه نمود و بعد از این آثار استفاده کرد اما نکته کمتر پرداخته شده این است که علت و چرایی به نگارش در آمدن همچین اثر بزرگی توسط وی چه بوده است؟ برای رسیدن به این سوال می‌بایست به هفتاد و شش سال قبل از تولد ابن خلدون بازگشت زمانی که مغولان به سرکردگی هولاکو در 15 محرم سال 656 ه.ق به حکومت 526 ساله بنی عباس و 656 ساله خلافت اسلامی پایان دادند. این واقعه در نظر مردم عادی چنان باورنکردنی بود که آنها فکر می‌کردند با سقوط خلافت جانشین پیامبر اسلام (ص) که مورد ادعای بنی عباس بود، خورشید دیگر طلوع نکرده و نباتات نخواهند رویید. اما چنین نشد و هلاکو آخرین خلیفه المستعصم بالله را کشت و اتفاقی رخ نداد. بسیاری از دانشمندان آن دوران در تحلیل این واقعه بیشتر از اینکه سعی کنند علت و چرایی آن را دریابند به دنبال مقصر و یا ایجاد حکومتی به مانند خلافت مصر برای عدم پذیرش واقعیت بودند تا اینکه ابن خلدون با تامل در این واقعه نه تنها در مورد خلافت اسلامی بلکه با بررسی تمامی حکومت‌ها و تمدن‌‌ها علت یا علل کلی ظهور و سقوط آنها را مورد ارزیابی قرار داد.

حمید رضا مقسمی