در سال 270 میلادی شاهنشاه پرقدرت ساسانی شاپور اول بعد از سی سال پادشاهی بر شاهنشاهی ایران در شهر بیشابور به مرگ طبیعی درگذشت شوکت و قدرت شاپور اول و میراثی که از خود به جای گذاشت چنان با استحکام و قدرت مینمود که کمتر کسی فکر میکرد جانشینان وی برای حکومت مشکل آنچنانی داشته باشند ولی اینطور نشد، بعد از مرگ وی تا به قدرت رسیدن شاپور دوم دیگر پادشاه قدرتمند خاندان ساسانی در سال 309 میلادی در مدت سی و نه سال هفت شاهنشاه ساسانی به نام های هرمز یکم؛ بهرام یکم، بهرام دوم، بهرام سوم، نرسه، هرمز دوم و آذرنرسه حکومت کردند و بجز بهرام دوم که مدت زمان حکومتش 17 سال بود مابقی در مدت های بسیار کوتاهی حکمفرامایی کردند این شرایط (حکمرانی کردن شاهان متعدد در مدت کوتاه) اغلب در مقاطعی از تاریخ یک سلسه به وقوع میپیوندد که آن سلسله در زمان زوال و مرگ خود قرار داشته باشد ولی در باره ساسانیان چنین نبود و این سلسله بعد از شاپور اول تا رسیدن شاپور دوم در شرایط فروپاشی قرار نداشت و سوالی که ممکن است برای هر مورخی به وجود بیاید این است که با وجود اینکه در ان دوره تاریخی چه عواملی باعث تزلزل حکومت شاهان ساسانی بوده که بعد از این مدت های کوتاه جای خود را به شاه بعدی میدادند؟ ابتدا به ساکن مختصری در مورد این هفت شاهنشاه ساسانی و زمان به قدرت رسیدن، اقداماتی که انجام دادند، سال و نوع واگذاری حکومت از سوی آنها را صحبت خواهم کرد.

هرمز یکم

هرمز یکم فرزند شاپور اول بعد از مرگ وی در سال 270 میلادی به قدرت رسید، او در زمان حیات پدرش شاپور اول ساسانی در جنگ های بین ایران و امپراطوری رم و ارمنستان شجاعت های زیادی از خود نشان داده بود به همین جهت به او لقب جری بطل به معنای دلیر داده بودند، به خاطر همین دلاوری ها شاپور به او فرامانروایی پارت (مناطق شرق و شمال شرق شاهنشاهی ایران) و بعد ارمنستان را به او داده بود. درشاهنامه نام وی اورمزدشاپور برده شده، هرمز یکم بی شک هوادار آئین زرتشت دین رسمی آن دوران بوده ولی در زمان حکم فرمائیش به آئین مانوی که دومین آئین مردم ایران آن دوران بوده میگذاشته به همین جهت جایگاه مهمی در آئین زرتشت و مانی دارد. او در سال 271 میلادی بعد از یک سال حکومت از سلطنت کنار میرود که معلوم نیست به مرگ طبیعی بوده و یا از سلطنت خلع گردیده است ولی آنطور که طبری نقل میکند هرمز اول یک دست داشته (ممکن است در جنگ هایی که کردی یکی از دستانش را از دست داده باشد) و این احتمال میرود که با وجود این نقص توسط بزرگان خاندان ساسانی از سلطنت خلع گردیده باشد.

بهرام یکم

بعد از هرمز یکم برادرش بهرام اول در سال 273 به قدرت رسید، اول در کشمکش های جانشینی هرمز اول از حمایت کرتیر موبد (رهبر مذهبی آئین زرتشت) سود برده و برای رسیدن به سلطنت مدیون وی بوده، و این مسئله باعث عجز و ناتوانی بهرام یکم در برابر کرتیر شده و کرتیر از او همچون بازیچه ای بقرای مقاصد دینی خود که آزار مانی (بنیانگذار آئین مانویت) و مانویان بوده سود جسته، احتمالاً به همین جهت مانی از ترس جان خود از بابل خارج شده ولی در میانه راه او را دستگیر کرده به بابل بازمیگردانند به گفته نوح زاتگ مترجم مانی که تا آخرین لحظه زندگی با وی بوده بهرام مانی را خواست و با او سخن تند گفت و حکم به زندانش داد و در این ملاقات کرتیر موبد هم کنار دست وی بوده و در زندان مانی را شکنجه داده و در 18 بهمن سال 276 میلادی به قتل رساندند و بعد از قتل سرش را از تن جدا کرده و در گندی شاپور برای تماشای عموم به تیری آویختند. در رزمان حکومت وی زنوبیا (زینب) فرمانروای پالمیر (منطقه ای در سوریه) برای فرار از سلطه امپراطوری رم از بهرام کمک خواست ولی او با ارسال سپاهی اندک باعث شکست ایران و از دست رفتن مناطق زیادی در آن خطه شد. بهرام در سال 276 بعد از سه سال حکومت از دنیا رفت.

بهرام دوم

بعد از بهرام اول فرزندش بهرام دوم که در شاهنامه نام او بهرام بهرام آمده است در سال 276 به قدرت رسید، او مانند پدر مورد حمایت کرتیر موبد بود به همین جهت در دوران حکومتش با اشاره کرتیرسخت گیری های زیادی نسبت به دگر کیشان شد. تسلط کرتیر به جایی رسید که بهرام دوم وی را نجات دهنده روحانی بهرام (بخت روان ورهران) لقب داده و دستش را در قلع و قمع پیروان ادیان دیگر باز گذاشت. در دوران حکومت او یک تعصب دینی خشن حکمفرما شد و روحیانیون زرتشتی در اداره حکومت دخالت میکردند. در این زمان نرسی فرزند شاپور اول و عموی پدر بهرام دوم که فرمانروای ارمنستان بود و داعی سلطنت داشت مخالفان و ناراضیان حکومت مذهبی خشن بهرام را گرد خود جمع کرد. در همین احوال امپراطور رم کاروس فرصت را برای حمله به بین النهرین مناسب دید و در سال 283 به مرزهای شانهنشاهی ایران لشکر کشید بهرام دوم که درگیر منازعات داخلی بود فرستاده ای برای صلح نزد کاروس فرستاد ولی امپراطور رم از قبول این پیشنهاد سرباز زد . بهرام از عهده مثقابله با او برنیامد و کاروس از فرات گذشت و شهر های سلوکیه و تیسفون را تصرف کرد و خود را فاتح پارت خواند. اما شانس با ساسانیان همراه شد و کاروس به طرز مرموزی به هلاکت رسید و سپاه رمی که مرگ وی را خشم خداوند میخواندند سر به شورش برداشته و عقب نشینی کردند. نرسی که عده ای از بزرگان ناراضی ساسانی را که از سخت گیریهای دینی وی یبه سطوح امده بودند را گرد خود جمع کرده بود ادعای سلطنت کرد و به اسم خود سکه ضرب کرد و در این اوضاع بهرام دوم در سال 293 میلادی به مرگ طبیعی درگذشت.

بهرام سوم

بعد از مرگ بهرام دوم در سال 293 میلادی فرزندش بهرام سوم به قدرت رسید، در شاهنامه او را بهرام بهرامیان نامیده اند او معروف به سکانشاه بود زیرا در زمان حکومت پدرش سیستان را که آن زمان سگستان خوانده میشد را فتح کرده بود و از سوی پدر به عنوان حکمران آنجا تعیین شده بود، حکومت بهرام سوم بیشتر از چند ماه نپائید زیرا ناراضیت هایی که بر اثر اعمال پدرش بهرام دوم به وجود آمده بود دامن وی را گرفت، او نتوانست مخالفان را راضی کند و بعد از چند ماه از سلطنت خلع شد ولی آسیبی به جان وی نرسید و مدتها بعد از خلع از سلطنت در مناطق شرقی شاهنشاهی ایران فرمانروایی میکرد.

نرسی

نرسی یا نرسه که رمیان او را نارسیس میخواندند فرزند شاپور اول بعد از اقداماتی که در زمان حکومت بهرام دوم کرد موفق شد جانشین جوان بهرام دوم که بهرام سوم بود را از سلطنت خلع کرده و بعد از بیست و سه سال که از مرگ پدر تاج دار و قدرتمندش می گذشت در سال 293 میلادی به شاهنشاهی ایران برسد. نرسه که با سورا شدن بر موج نارضایتی از حکومت مذهبی بهرام دوم و تسلط کرتیر و موبدان زرتشتی به حکومت به قدرت رسیده بود بعد از به قدرت رسیدن به نفوذ کرتیر و موبدان زرتشتی پایان داد، او دوران پدرش شاپور یکم را که هم به آئین مزدیسنان ابراز علاقه میشد و هم مانوی ها حق اظهار وجود داشتند را زنده کرده با دلجویی از مانویان خواست که قلب مانویان قلمروی رم را نیز به سمت خود نزدیک کند تا در پشت لشکر دشمن جبهه ای به نام خود باز کند. نرسه بعد از تحکیم قدرت به ارمنستان لشکر کشید و تیرداد دوم دست نشانده اشکانی امپراطوری رم در آنجا را شکست داد سپس لشکری که از رم برای حمایت از تیرداد فرستاده شده بود را هم شکست داده ولی در جنگ بعدی با سپاه رمی در اثر خیانت یا تزلزل نجبای ارمنی از سپاه رمی شضکست خورد و خانواده اش به دست رمی ها اسیر شدند به همین جهت مجبور به قبول شرایط صلح پیشنهادی رمی ها شد که به عهندنامه نصیبین معروف گشت. به موجب این عهد نامه که در سال 298 میلادی به توافق طرفین رسید پنج ولایت ارمنستان به رم رسید، دجله مرز طرفین شد، ایران متعهد به عدم دخالت در ارمنستان و دادن قلعه زناتا به رم شد، مملکت ایبری (گرجستان فعلی) تحت حمایت رم شد، نصیبین یگانه محل رد و بدل کالا بین ایران و رم شد. این عهد نامه یک پیروزی سیاسی بزرگ برای دیوکلتیان امپراطور رم به حساب می آمد و نرسه که بعد از به تخت نشستن رویای تجدید دوران پدرش شاپور یکم را داشت از شدت ناراحتی امضای این عهدنامه از سلطنت کناره گیری کرد و در سال 302 میلادی درگذشت.

هرمز دوم

بعد از کناره گیری و مرگ نرسه هرمز دوم فرزندش در سال 303 به شاهنشاهی ایران رسید، گفته میشود ابتدای حکومت وی با خشونت آغاز شده ولی بعد از آن هرمز به شاهی میانه گرا، خردمند و گشاده دست نسبت به ناتوانان تبدیل شد. به گفته ابوریحان بیرونی در زمان حکومت هرمز دوم آزار و اذیت مانویان دوباره از سر گرفته شد. او نیروهایی به سوریه فرستاد و غسانیان (جماعتی از اعراب به نام بنو غسنان یا آل جفنه) درخواست باج کرد زیرا آنها از امپراطوری رم حمایت کرده بودند، شاه غسانیان قبل از رسیدن نیروهای کمکی امپراطوری رم کشته شد ولی نیروهای او هرمز دوم را که در حال شکار بود غافلگیر کرده و به سختی زخمی کردند و اطراف تیسفون را هم غارت نمودند، به احتمال زیاد بزرگان کشور هم از این فرصت استفاده کرده او را کشته اند به هر صورت هرمز در سال 309 میلادی از دنیا رفت.

آذرنرسی

بعد از هرمز دوم فرزندش آذرنرسه که از زن اول او بود بر تخت نشست ولی چون نتوانست اعیان و نجبای کشور را راضی نماید در همان سال از سلطنت خلع شد و بعد از مدتی هم کشته شد. بعد از مرگ وی شوروش و جنگ داخلی درگرفت و بنابراین منتظر ماندند تا زن آبست هرمز دوم فارغ شود تا او را پادشاه کنند و تاج پادشاهی را به خوابگاه زن آبستن هرمز دوم برده و آویختند و فرزند به دنیا نیامده را شاه نامیدند که در تاریخ ایران بی سابقه بوده و هنوز موردی مشابه آن نیامده است که شخصی قبل از تولد صاحب مسئولیت شود آن هم مسئولیتی مانند زمامداری یک شاهنشاهی با عزمت. آن فرزند بعده ها به دنیا آمد و نامش همان شاپور دوم یا ذوالاکتاف بود.

کلام آخر

شاید دلیل اصلی تزلزل شاهنشاهی ساسانی در این دوره سی و نه ساله که باعث شد تا هفت شاه به قدرت برشند به درستی مشخص نشود ولی مواردی در تاریخ آن دوران مشهود است که امکان دارد جزء دلایل این اتفاق باشد، دلایلی چون درگیری های و رقابت های مذهبی بین پیرویان زرتشتی و مانوی و مزدکی بوده باشد که پرچم دار برتری جویی بین ادیان و جنگ های مذهبی موبدان زرتشتی و بخصوص شخص کرتیر بودند عمده کار آنها که شاید باعث هرج و مرج و تشنج در کشور شد قتل مانی و آزار و اذیت کردن پیروان مانویت در زمان بهرام دوم بود. در مورد کرتیر اطلاعات ضد و نقیض وجود دارد که مستندترین آن کتیبه کرتیردر کعبه زرتشت است که او خود را معرفی کرده است به این صورت که در زمان شاپور اول عنوان هیربد (از پیشوایان آئین مزدیسنا) داشته است و در زمان هرمز یکم به مقام موبد اورمزد و یا موبد هورامزدا میرسد و ... بعضی او را همان تنسر میدانند که از نزدیکان و حامیان اردشیر بابکان بوده است. گمان میرود وی در زمان هفت پادشاه ساسانی از اردشیر بابکان تا نرسه میزیسته است، اوج قدرت وی در زمان بهرام دوم بوده که با استفاده از این قدرت دشمن خود مانی را به قتل میرساند و افول قدرتش هم در زمان گادشاهی نرسی یا نرسه بوده که اصل قیام وی بر پایه مسائلی بوده که اقدامات کرتیر و موبدان زرتشتی هم جزء آن بوده است. اما مسئله هر چه بوده شاپور دوم یا ذوالاکتاف بعد از به قدرت رسیدن با هفتاد سال حکومت با اقتدار ضعف های شاهنشاهی ساسانی را پوشش داده و آن را به قدرت اول جهان شناخته شده آن زمان تبدیل میکند.

حمید رضا مقسمی

منابع:

تاریخ ایران باستان، ساسانیان، زرین کوب عبدالحسین و روزبه

تاریخ ایران از بسیار قدیم تا انقراض دولت ساسانی، پیرنیا، حسن

تاریخ ایران زمین، دکتر محمد جواد مشکور

تاریخ ایران، ژنرال سر پرسی سایکس