یکی از اتفاقاتی که هر ساله در دهه فجر رخ می دهد پخش کردن فیلم های مستند سیاسی و اجتماعی فراوان در مورد انقلاب و شرایط قبل از انقلاب در رسانه های تصویری داخلی و خارجی است که من آن را خیلی دوست دارم. یکی از این برنامه های مستند به نام «در برابر طوفان» هر روز عصر چندی قبل از اذان مغرب از شبکه سه سیما شروع می شود و تا ساعتی بعد از اذان از این شبکه پخش می شود. دیروز تصادفی برای اولین بار آن را دیدم و متوجه تفاوت آن نسبت به مستندهای قبلی شدم که آن تفاوت اطلاعات نسبتاً درستی بود که این مستند می داد. قسمتی از این فیلم مربوط به خریدهای نظامی بود که در زمان حکومت محمد درضا شاه پهلوی از کشورهای عمدتاً غربی صورت گرفته بود. راوی از ماجرای خرید تانک هایی از انگلستان صحبت می کرد که اصلاً مناسب شرایط ایران نبوده و من فکر می کنم منظور راوی تانک چیفتن بود. همچنین او از خرید سفینه آبی و خاکی هاور کرافت و کامیونهای مشکل دار ساخت شوروی و عدم خرید یک سلاح ضد تانک دستی (دوش پرتاب) در آن دوران صحبت کرد.

به عقیده بنده روای فیلم تا حدودی درست می گفت و خرید های تسلیحاتی ایران در زمان رژیم سابق دارای مشکلات اساسی بود که می توان ریشه این مشکلات را در دلال های این اسلحه ها همچون ارتشبد طوفانیان یافت. شاه چون خود اصولاً یک فرد نظامی بود علاقه وافری به خرید تسلیحات بروز داشت ولی این تسلیحات می بایست با شرایط و وضعیت کشور و همچنین همسایگان متناسب می بود که نبود. به طور مثال ایران مقدار زیادی از انواع هواپیماها و بالگرد های نظامی روز آمریکا از جمله جنگند های اف-14 (تامکت)، اف-5 (ایگل)، اف-4 (فانتوم)، هواپیمای ترابری سی-130 (هرکولس)، بالگرد تهاجمی ای-اچ1 (سوپر کبری)، بالگرد ترابری شینوک خریداری کرد و نیروی هوایی ایران را در وضعیت بسیار ممتازی قرار داد همچنین در دریا نیز انواع ناوها و ناوچه های بروز آمریکایی را خریداری کرده بود ولی در نیروی زمینی که شاید برای کشوری مانند ایران مهمترین نیروی نظامی بود اسلحه های مناسبی خریداری نشده بود. ما از لحاظ داشتن نیروی زرهی در ضعف بسیار شدید بودیم و همچنین قدرت توپخانه ای کشور ما هم وضعیت چندان مناسبی نداشت.

موضوعی مهم اینجاست که همزمان با خریدهای نظامی ایران همسایه غربی ما عراق هم به شدت در حال تجهیز کردن ارتش خود بود بخصوص بعد از روی کار آمدن حزب بعث. عراقی ها هم به واسطه داشتن منابع مالی حاصل از فروش نفت و کمک های مالی همزبانان ثروت مند خود شروع به خرید های نظامی فراوان کردند، که این خریدها درست به مانند کشور ما ایران دچار ایرادات اساسی بود. عراق کشوری به مراتب کوچکتر از ایران بود که جمعیت کمی داشت ولی خریدهای نظامی آنها که عمدتاً از کشورهای بلوک شرق (شوروی و اقمار آن) بود خلاف خریدهای ایران و با تکیه بر نیروی زمینی بود. این کشور مقدار زیادی تانک بخصوص تانک های معروف تی-55 روسی از کشورهای مختلف جهان خریده بود، سلاح های سبک مانند ای-کی-47 (کالاشنیکوف) و آرپیجی و ... بسیار زیاد داشت،  نیروی پشتیبانی آتش قوی از توپخانه و کاتیوشا و موشک زمین به زمین داشت ولی در نیروی هوایی و هوانیروز ضعف های شدید داشت و هواپیماهای آن محدود به نمونه های روسی میگ و سوخو بود.

جالب برای بنده این است که ایران با داشتن وسعت جغرافیایی پهناور و جمعیت فراوان نیروی زمینی ضعیفی داشت و نیروی هوایی قوی و عراق با داشتن وسعت جغرافیایی کم و جمعیت به مراتب کمتر نیروی زمینی قوی داشت و نیروی هوایی ضعیف. که بنده فکر می کنم این وضعیت می بایست برعکس و یا حداقل در موازنه با هم می بود. جنگ بین این دو کشور در دهه هشتاد میلادی کاملاً موضوع را هویدا کرد. عراق با داشتن آن هم تانک و توپ و نفربر نیروی نظامی کافی برای استفاده از آنها را نداشت و از اتباع خارجی استفاده می کرد و ایران با داشتن آن همه نیروی مردمی جان بر کف اوات و تجهیزات کافی برای جنگ بروی زمین را نداشت و هر دو کشور بعد از جنگ به جای تکیه بر تسلیحات خود سخت نیازمند واردات سلاح های جدید برای پر کردن ضعف ها بودند. ایرانی ها با خرید سلاح های سبک روسی مانند آر-پی-جی و سلاح های سنگین مانند کاتیوشا و موشک از شرق و عراقی ها هواپیما و بالگرد از غرب . خیلی واضح این ماجرا نشان می دهد که فروشنده های سلاح در آن دوران به گونه ای سلاح به کشورهای منطقه می فروختند که این کشورها نه تنها قوی نشوند بلکه ضعفشان بیشتر بشود.

حمید رضا مقسمی