بعد از جنگ بین الملل دوم، دول غربی بخصوص ایالات متحده آمریکا برای اینکه کشورهای جهان یکی پس از دیگری به دام کمونیست گرفتار نشوند طرح هایی را برای کمک به آنها به مرحله اجرا در آورد. این طرح ها اقتصادی، فرهنگی، نظامی و ... بودند که یکی از مهمترین آنها طرح مارشال برای کمک به کشورهای اروپای غربی بود. ایران هم شامل این طرح ها قرار گرفت که اصل چهارم ترومن (به نام هری ترومن رئیس جمهور وقت آمریکا) یکی از آنها بود که بصورت گسترده در ایران به اجرا گذاشته شد. ایالات متحده آمریکا تا اوایل دهه چهل شمسی که ایران از لحاظ اقتصادی وضعیت مناسبی نداشت کمک هایی به ایران می کرد که قسمتی از این کمک ها نظامی بود، اما بعد از دهه چهل و گران شدن قیمت نفت و وارد شدن پول نفت به اقتصاد ایران دیگر از کمک های نظامی خبری نبود و قرار شد که مسئولین کشور بخصوص شخص محمد رضا پهلوی شاه ایران از آمریکا و سایر دول غرب که همپیمانان شاه بودند خرید نظامی کنند. این خرید ها که با هدف بالا بردن توان نظامی کشور بود چنان زیاد شد که انتقادهایی در درون و برون کشور برای رژیم پهلوی همراه داشت و پرونده بعضی از آنها هنوز هم در محافل قضائی دنیا باز است.

الگوی ارتش نوین ایران غرب بخصوص ایالات متحده آمریکا بود به همین دلیل مانند این کشور پایه بالا بردن توان نظامی بر نیروی هوایی قرار گرفت که اشتباه بزرگی بود، زیرا ایالات متحده آمریکا بجز کانادا و مکزیک همسایه ای ندارد و آنها هم دوست این کشور هستند برای همین نیروی زمینی زیاد برایش مهم نیست ولی ایران در حالت عکس این کشور است. خرید ها شامل هواپیماها و هلیکوپترها بودند. اولین اشتباه خرید هواپیماهای تایگر اف-5 ساخت شرکت نورثروپ آمریکا بودد که متاسفانه بالهای کوچکی دارد و نسبت به هواپیماهای همسان خود در موقعیت پایینتری است، تایگر ها مشکلات زیادی داشتند و به گفته سرلشگر آذربرزین از فرماندهان سابق نیروی هوایی ایران در هفده مورد خلبانهای ایرانی مجبور به خروج اضطراری از هواپیما با صندلی پران(اجکت) شدند و در هر هفده مورد به دلیل مشکلات فنی صندلی هواپیما که اجکت بروی آن انجام می شود خلبانها جان خود را از دست می دهند. در جنگ ایران و عراق که آزمون مهمی برای امتحان هواپیماهای تایگر اف-5 بود تعداد زیادی از آنها توسط پدافند و هواپیماهای عراقی سرنگون گشتند. تایگرها هنوز هم در نیروی هوایی ایران حضور دارند و مدتی قبل نیروی هوایی از یک هواپیمای بومی رونمایی کرد که بسیار شبیه به اف-5 بود.

بعد از این خرید نیروی هوایی اقدام به خرید یک هوایپمای دیگر کرد و آن فانتوم اف-4 ساخته شرکت مک دانال داگلاس بود، اف-4 با اینکه از هواپیمای اف-5 قدیمی تر است ولی ایران ورژن ای آن را خرید که آخرین ورژن و بروز ترین آن بود. برعکس تایگرهای اف-5 هواپیماهای بسیار خوبی از آب در آمدند و توان نظامی ایران بخصوص نیروی هوایی را بسیار بالا بردند. این هواپیماها قابلیت حمل موشک هوا به هوا، هوا به زمین، بمب و تیربار را داشته و توانایی دفاع از حریم هوایی و حمله به اهداف دشمن را توامان داراست و در  آزمون مهم جنگ ایران و عراق کارنامه بسیار خوبی از خود به جای گذاشتند و قیمت آنها هم نسبت به کاراییشان مناسب بود. اگر دقت کرده باشد در زبان عامیانه مردم فانتوم هم بسیار جا افتاده است و وقتی می خواهند از یک شیء نیرومند و یا سریع نام ببرند به آن لقب فانتوم می دهند که حاکی از قدرت این هواپیما است. در خرید لجستیکی این هواپیما هم دقت بسیاری شد و قطعات یدکی برای آن سفارش داده شد که با کارشناسی مقامات مهندسی پرواز مورد نیاز بود و نه مانند خرید های قبلی از سوی فروشنده قطعات تحمیل شود. شاید به جرات بتوان گفت خرید اف-5 فانتوم درخشانترین برگ خریدهای رژیم سابق بوده است.

بعد از خرید اف-4 ها که بسیار موفق بودند انتظار می رفت که با بالا رفتن دانش و تجربه نظامی نیروهای ایرانی خرید های بعدی حتی موفق تر از خرید فانتو اف-4 شود به همین جهت قرار می شود از سوی ستاد بزرگ ارتشتاران بین دو هواپیمای فوق پیشرفته تام کت اف-14 ساخته شرکت گرومن و هواپیمای جنگی پیشرفته ایگل اف-15 ساخته شرکت مک دانل داگلاس یک مورد انتخاب شود. هواپیمای اف-14 یک هواپیمای فوق پیشرفته در زمان خود بود که آمریکایی ها برای ساخت آن هدف خاصی داشتند و آن هدف مقابله با هواپیمای میگ-25 اتحاد جماهیر شوروی بود که ترس عجیبی بر دل غربی ها انداخته بود، روس ها هوایپمای جنگی بسیار سریعی ساخته بودند به نام میگ-25 که سه ماخ سرعت پروازی داشت، رسیدن به این سرعت در حال حاضر هم بسیار سخت است چه برسد به شصت سال قبل. آمریکایی ها که از آسیب پذیری ناوگان دریایی خود در برابر این هواپیما به هراس افتاده بودند برای مقابله با آن هواپیمای تام کت اف-14 را در شرکت گرومن با خصوصیات تیک آف از روی ناو هواپیمابر و حمل موشک فوینیکس و قدرت در نبردهای هوایی با یک کامپیوتر راداری قوی که اهداف را اولویت بندی می کرد ساختند.

این هواپیما بسیار پیشرفته بود ولی به درد ایران نمی خورد زیرا ما ناو هواپیمابر نداشتیم. این هواپیما با اینکه برای نبردهای هوایی بسیار پیشرفته بود ولی دارای ایراداتی بود که زیاد برای کشور ما کاربرد نداشت و آن ایرادات این بود که این هواپیما فاقد توانایی حمل بمب، حمل موشک هوا به زمین و فاقد تیربار بود و فقط برای نبرد هوا به هوا طراحی شده بود، مشکل بعدی گران بودن این هواپیما بود به طوری که ما با هزینه خرید هفتاد هواپیمای اف-14 که در اوایل دهه هفتاد میلادی کردیم می توانستیم 280 هواپیمای ایگل اف-15 خریداری کنیم که هم دارای توان بمب افکنی، حمل موشک هوا به زمین و توانایی حمل مسلسل بود. همچنین نکته مهم دیگر این بود که هر دو هواپیمای فانتوم اف-4 و ایگل اف-15 ساخت یک شرکت یعنی مک دانل داگلاس بودند یعنی همان آموزشها و خدمات تعمیر نگهداری و مسائل دیگر مانند مچ بودن رادارها که برای اف-4 از سالها قبل در ایران جا افتاده بود برای ایگل های اف-15 هم مناسب بود در حالی که برای خرید اف-14 ما می بایست سیصد مستشار نظامی آمریکایی را به نیروی هوایی اضافه می کردیم همچنین برای مچ کردن  رادارها و آموزش خلبان هم مستلزم هزینه های فراوانی می شدیم.

با تمام این اوصاف همه فکر می کردند که عاقلانه این است که ایران سفارش خرید هواپیماهای ایگل اف-15 را بدهد ولی ناباورانه با تصمیم محمد رضا پهلوی هفتاد هواپیمای اف-14 سفارش داده شد. ماجرای این اشتباه چه بود؟ اصل آن هنوز در پرده از ابهام است ولی گفته می شود که ارتشبد خاتم فرمانده نیروی هوایی وقت مخالف خرید هواپیمای اف-14 بوده ولی وقتی ایشان در مرخصی بودند ارتشبد طوفانیان مسئول خرید و سفارشات نظامی ارتش اعمال نفوذ کرده و با تیم آمریکایی که وارد خاک ایران شده بودند شاه را مجاب به خرید این هواپیما کرده و شرکت گرومن را که در حال ورشکستگی کامل بوده را نجات می دهند. بعدها با شکایت شرکت مک دانل داگلاس آمریکا که سفارشات خود را از دست داده بود به سنای این کشور و احضار رئیس شرکت گرومن به سنای آمریکا مشخص گردید که ارتشبد طوفانیان برای جوش دادن این معامله مبلغ 28 میلیون دلار را از شرکت گرومن بصورت رشوه دریافت نموده است. بنده به شخصه فکر می کنم که غرور خود بزرگ بینی که در اواخر سلطنت به محمد رضا پهلوی دست داده بود هم به این معامله کمک کرده زیرا وی خود را در حد مقابله با اتحاد جماهیر شوروی می دید و کشورهای همسایه دیگر را خطر جدی برای ایران لحاظ نمی کرد به همین جهت اولویتش مقابله با میگ-25 بود.

بعد از خرید تام کت های اف-14 نیروی هوایی شاهنشاهی که نیاز به یک هواپیمای بمب افکن را به صورت جدی احساس می کرد شروع به تحقیق در مورد هواپیماها کرد و گزینه مهم پیش رو فالکون اف-16 ساخته شرکت جنرال داینامیکس ایالات متحده آمریکا بود. فالکون برعکس تام کت یک هواپیمای چند منظوره با قیمت مناسب بود به همین جهت هواخواه بسیاری داشت و می توانست جایگزین مناسبی برای فانتومهای اف-4 ای در نیروی هوایی ایران شود. بر این اساس ارتش ایران سفارش خرید 160 فروند هواپیمای اف-16 را به ایالات متحده در سالهای اواخر دوران سلطنت پهلوی داد که گفته می شود تنها بیست فروند از این هواپیماها به ایران تحویل داده شد و با پیروزی انقلاب روند تحویل 140 فروند دیگر متوقف گردید و برای همیشه روند خرید اسلحه از ایالات متحده آمریکا تا به امروز متوقف شد. خیلی از هواپیماهای جنگی که در دوران رژیم سابق خریداری شدند در طول هشت سال دفاع مقدس یا نابود شده و یا به شدت مستهلک گردیدند و از سوی دیگر با گذشت چهل سال از آخرین خریدها از تکنولوژی روز به دور هستند. روند خرید هواپیمای بعد از انقلاب هم به واسطه تحریم های غرب با مشکل مواجه شد به همین جهت ایران استراتژی خود را از خرید هواپیما به سوی ساخت انواع موشک بالستیک هدایت کرد.

حمید رضا مقسمی