خرید هواپیماهای جنگی از سوی ایران در زمان رژیم پهلوی محدود به  جنگنده ها و بمب افکن ها نشد، برای ترابری نظامی هم نیاز به هواپیما بود که در آن دوران بهترین نوع از این هواپیما سی 130 ساخته شده توسط شرکت لاکهید ایالات متحده آمریکا ملقب به هرکولس بود. مسئولین نظامی  رژیم سابق در دهه هفتاد میلادی به فکر خرید این هواپیما افتادند و تعداد 46 فروند از ورژن های ای و اچ آن را خریداری نمودند. هرکولس سی 130 از خرید های خوب نظامی ایران از آب در آمد و در امتحانات فراوانی همچون هشت سال جنگ تحمیلی، زلزله های بوئین زهرا، رودبار و بم و حوادث دیگر سربلند بیرون آمد، کما اینکه در مواردی هم دچار سانحه شد که این مسئله به واسطه تحریم قطعات و فرسودگی بود. ایران در سال 1974 بجز هرکولس های سی 130 تعداد 5 فروند هواپیمای پی 3 اف ملقب به اوریون که یک هواپیمای گشت نظامی با خاصیت چند منظوره است را هم خریداری کرد که البته این هواپیما به اندازه سی 130 مفید فایده نبود ولی این نوع از هواپیما هم از خریدهای خوب بود زیرا کارنامه موفقی در سطح جهانی دارد. در کل خریدهای ایران از شرکت لاکهید ایالات متحده آمریکا خرید های نسبتاً موفقی بودند.

بعد از هواپیما نوبت به بالگرد یا همان هلیکوپتر می رسد، این نوع از وسیله هوایی سابقه طولانی مانند هواپیما ندارد و ساخت و استفاده جدی از آن مربوط به بعد از جنگ دوم جهانی می شود و شرایط آن به گونه ای است که نسبت به هواپیما هم دارای معایب است و هم محاسن، عیب بالگرد نسبت به هواپیما سرعت کمتر، قدرت مانور کمتر و آسیب پذیری بیشتر است اما نکته مثبتی که بالگرد را نسبت به هواپیما عمود پرواز بودن و امکان هماهنگی آن با نیروهای پیاده است به همین جهت یک رسته مستقل را در نیروهای نظامی به خود اختصاص می دهد که مابین نیروی هوایی و زمینی به نام نیروی هوایی نیروی زمینی به وجود آورده است که این رسته نظامی در کشور ما موسوم به هوانیروز است. ایران برای خرید بالگرد هم سراغ کشور ایالات متحده آمریکا رفت. بالگردهای آمریکایی در جنگ طولانی و نفسگیر ویتنام که به خاطر شرایط اقلیمی آن دیار امکان استفاده از هواپیما زیاد میسر نبود امتحان خود را پس داده و تقریباً نمره قبولی گرفته بودند ولو نتیجه این جنگ در نهایت به ضرر آمریکا تمام شد. ایران برای خرید بالگرد سراغ دو شرکت معتبر تولید کننده بالگرد یعنی بوئینگ و بل رفت.

بالگرد سی اچ 47 ملقب به شینوک ساخته شرکت بوئینگ یکی از خریدهای ایران بود، این بالگرد دو ملخه و بزرگ مخصوص ترابری و پشتیبانی طراحی شده و با فضای بزرگی که در بین دو ملخ خود دارد می تواند تسلیحات و یا موارد خدماتی را به مناطق جنگی و یا بحران زده در مواقع وقوع زلزله و سیل و دیگر بلایای طبیعی ارسال کرده و آسیب دیده ها را از منطقه خارج نماید. ایران تعداد 90 فروند شینوک را به شرکت بوئینگ سفارش داد که قبل از پیروزی انقلاب اسلامی تنها 60 فروند آن تحویل ایران گردید و تعداد سی فروند دیگر با اینکه پول آن از سوی ایران پرداخت شده بود ولی هرگز وارد ایران نشد. بالگرد سی اچ 47 یا شینوک نیز کارنامه درخشانی در امتحانات مختلف مانند هشت سال جنگ و بلایای طبیعی از خود به جا گذاشت که می توان گفت از خرید های خوب کشورمان بوده است. خرید های بعدی از شرکت بل آمریکا بود و ایران تعداد زیادی بالگرد جنگی و چند منظوره از این شرکت آمریکایی خرید به گونه ای که حتی شایع شده بود دولت شاهنشاهی ایران سهام عمده این کارخانه هلیکوپترسازی را خریداری کرده است و گفته می شد شاه ایران در توضیح خریدهای فراوان بالگرد گفته: همسایه ما (عراق) تانک می خرد و ما به ازای هر تانک آنها یک بالگرد خریداری می کنیم.

مدلهای بل 206، بل 212، بل 214 ساخت ایالات متحده آمریکا و بل مدل یو اچ 1 که در شرکت اگوستای ایتالیا تولید می شد یکی از خرید های عمده ایران از بل بود، این مدل ها تک ملخه، سبک، چند منظوره، با قابلیت های جنگی و پشتیبانی بوده و در انواع کارهای مختلف از آن استفاده شده است حتی بعضی از مدلهای آن تغییر کاربری شده و به آمبولانس هوایی برای مواردی چون تصادف در بزرگراه ها استفاده شدند. این چهار مدل هم امتحان خود را به خوبی در موارد مختلف پس دادند و با اینکه با مشکلاتی از جمله تامین قطعات بعد از قطع رابطه با آمریکا مواجه شدند ولی در کل از خرید های خوب تسلیحاتی رژیم سابق محسوب می شوند. دو مدل بعدی که برای کشورمان خیلی تاثیر گذار بود و در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران سربلند بیرون آمد مدل های کبرا و سوپر کبرای بل بودند. این دو مدل که در اصل ای-اچ-1 کبرا و ای-اچ-1 سوپر کبرا هستند بالگرد هایی تهاجمی با داشتن تیربار قوی، لانچر برای شلیک موشک هوا به زمین بخصوص موشک ضد تانک که کاربرد اصلی این ماشین جنگیست و موشک هوا به هوا برای نبرد با بالگردهای دشمن است.

ظاهر این بالگرد از جلو تا حدودی شبیه به مار کبرا است به همین جهت به کبرا و سوپر کبرا ملقب شده است، ای اچ 1 از رو به رو بسیار کم عرض است به همین جهت یگانهای دشمن برای هدف قرار دادن آن در هنگام تهاجم با مشکل مواجه می شوند درست بر عکس همتای روس خود یعنی بالگرد میل-24 که از رو به رو بسیار پهن است، ای اچ 1 توسط دو خلبان هدایت می شود که اگر یکی از آنها در دچار صانحه شد نفر بعدی بتواند بالگرد را به سمت آشیانه هدایت کند، ای-اچ1 دارای لانچرهایی در کنارهای خود است که می تواند انواع موشک های هوا به زمین و هوا به هوا بخصوص موشک های ضد تانک را شلیک کند و در دماغه دارای مسلسل کالیبر بالایی است که می تواند خودروهای نظامی و افراد پیاده را هدف قرار دهد. مسئولان رژیم سابق در حدود 200 فروند بالگرد ای-اچ1 از ایالات متحده آمریکا خریداری کردند که امتحان عمده این بالگردها در هشت سال دفاع مقدس بود که می بایست با توان زرهی بسیار قوی ارتش بعث عراق که دارای تانک ها و خودروهای زرهی بروز ساخت شوروی و بلوک شرق بود و همچنین بالگردهای میل ساخت شوروی عراقی ها که زره قوی داشت مقابله می کرد.

کبراها با وجود زره نچندان قوی خود که از پهلو آنها را بسیار آسیب پذیر می کرد توانستند تا حدود زیادی از امتحان هشت سال دفاع مقدس سربلند بیرون بیایند ولو در این جنگ فرسایشی تعدادی از آنها هم هدف دشمن قرار گرفته و از بین رفتند. شاید مهمترین عامل بازدارنده نیروی زرهی عراق همین بالگردهای تهاجمی ای اچ 1 بودند. یک امتحان دیگر بالگردهای ایران بخصوص کبراها درست چند روز بعد از پایان جنگ تحمیلی به وقوع پیوست و آن هم در مرداد سال 1367 بود که نیروهای منافقین با ادوات زرهی خود از مرزهای غربی به خاک کشور یورش بردند. در این عملیات که از سوی منافقین به فروغ جاویدان و از سوی کشورمان به مرصاد موسوم شد بالگردهای ایرانی بخصوص کبراها با فرماندهی شهید صیاد شیرازی موفق شدند نیروی زرهی منافقین را کاملاً منهدم کرده و آنها را مجبور به عقب نشینی به خاک عراق کنند. می توان گفت بالگردهای خریداری شده در زمان حکومت پهلوی دوم در همه موارد از شینوک ها گرفته تا کبراها همه مورد استفاده مفید قرار گرفتند چه در زمان جنگ که باید دشمن را از خاک کشور بیرون می کردند و چه در زمان صلح که باید به مردم آسیب دیده از زلزله و سیل خدمات می رساندند.

حمید رضا مقسمی