تمام موجودات زنده در این عالم، خواه نبات، خواه حیوان و یا انسان، برای فایق آمدن بر موانع زندگی و ادامه حیات خود نیازمند آموزش هستند. آموزش موجودات زنده اغلب حاصل تجربیات نسل قبل است که به طرق مختلف به نسل بعد انتقال می‌یابد. هر چه موجودات زنده پیچیده‌تر می‌شوند آموزش میان آنها جدی‌تر می‌شود. به طور مثال آموزش و تربیتی را که یک حیوان مانند آهو توسط نسل قبل از خود می‌بینید به مراتب پیچیده‌تر از آموزشی است که یک گیاه دریافت می‌کند. مجموعه این آموزش‌ها در سطوح پیشرفته حیات یک نظام آموزشی را به وجود می‌آورد که کارکردی حیاتی برای انواع وجودات دارد. در مورد انسانها هم نظام آموزشی یکی از مهمترین مسائل برای تحکیم زیربنای جامعه انسانی است. این نظام آموزشی در انسانها بسته به مکان‌ها و زمان‌های مختلف متفاوت است. من‌باب مثال نظام آموزشی کشورهای کمونیستی مانند چین که یک نظام رایگان تحت نظر مستقیم حزب کمونیست است با نظام آموزشی یک کشور دموکرات مانند سوئیس که اعمال کنترل دولت غیر مستقیم و با رویه آرام است فرق دارد. و یا در همان کشور سوئیس نظام آموزشی در زمان حال این کشور با نظام اموزشی سوئیس قرون وسطی قابل مقایسه نیست.

با توجه به شرایط و بالا رفتن درك انسانها در نواحی مختلف نظام آموزشی به طور مستمر در حال بروز شدن است. در همین كشور خودم ما ایران، در نظام كاستی دوران باستان ایران (هخامنشیان، پارتیان و ساسانیان) تحصیل در انحصار طبقاتی بالای جامعه بود و طبقات پایین از این نعمت محروم بودند (به ماجرای نوشیروان و كفشگر توجه شود). بعد از ورود اسلام به خاك ایران و گذر از دوران پرچالش تصادم اولیه دو ملت، با توجه به آموزه‌های نبی مکرم اسلام صلوات الله علیه، آموزش به صورت همگیر و گسترده در میان مردم تمامی طبقات به مرحله اجرا درآمد که در مراحل اولیه شامل یادگیری تلاوت و کتابت کلام الله مجید بود و به مرور زمان حوزه و ابعاد آن گسترش یافت و شامل علوم مختلف گردید. مکان این آموزش هم ابتدا در مساجد بود و بعد از مدتی مکان‌های تخصصی برای آموزش مانند مکاتب، مدارس به وجود آمدند. در میان این حوزه‌های تخصص دانش در جهان اسلام دارالحکمه‌ها (تاسیس شده توسط خلفای عباسی خاصه مامون) نظامیه‌ها(منسوب به خواجه نظام الملک طوسی وزیر سلاجقه)، مستنصریه‌ (منسوب به المسنتصر خلیفه عباسی) و جامع الازهر (منسوب به خلفای فاطمی مصر) از همه معروفتر بودند که با وجود بعضی معایب، خدمات شایانی در جهت گسترش علم انجام دادند.

با ورود به دوران مُدرن که جهان اسلام از جمله کشور ما بنا به دلایلی که در حوصله این نوشته نیست،از جهان غرب عقب افتاد، یکی از مسائلی که توجه منورالفکرهای خواستار تغییر در ایران را به خود جلب کرد، اینجاد نهادهای آموزشی به شیوه غرب بود. یعنی اینکه مکاتب فرسوده ایران که تحت کنترل طبقه روحانی بود تغییر شکل داده و مدارس و دانشگاه‌های جدید با شیوه و اسلوب کشورهای غربی (خاصه کشور فرانسه) در ایران دایر شود. این تغییر در روش آموزش مانند بسیاری دیگر از تغییرات با مقاومت طبقه روحانی و مذهبیون قشری مواجه شد ولی در دوران حکومت رضاشاه پهلوی با توسل به قوه قهریه به تثبیت رسید. این نظام آموزشی جدید از آنجا که خیلی بهتر از نظام‌های آموزشی فرسوده گذشته بود مصدر خدمات شایان و پیشرفتهای شگرفی در جامعه ایرانی گردید اما نواقص و معایبی هم داشت. از جمله مهمترین این معایب کپی برداری تام و تمام از روش غرب بود که اصولاْ برای آن سامان تهیه شده بود. عیب دوم این بود که در غرب این نظام مرتب در حال بروز شدن بود ولی بروز رسانی همچین نهاد مهمی در کشور ما همیشه با مقاومت جامعه توام بوده و روند ان کند است. و الی ماشاءالله عیب دیگر که ذکر آن طولانی است.

من به عنوان یک عضور کوچک در دایره حوزه اندیشه، در ذهن خود نظام آموزشی را متصور هستم که با این نمونه فعلی بسیار متفاوت است. مدرسه باب میل من کلاس درس دارد ولی حضور و غیابی در آن صورت نمی‌گیرد، استاد و معلم توسط دانش آموز انتخاب می‌شود نه بزور آموزش و پرورش، من مدرسه‌ای را می‌پسندم که خلاق سازی دانش‌آموزان در آن حرف اول را بزند. کشف استعداد دانش‌آموز با جدیدت از سوی مسئولین مدرسه و اولیاء دانش‌آموز پیگیری شود. در مدرسه ایده‌‌آل من یادگیری یک فن با توجه به استعداد و علاقه دانش‌آموز در کنار دروس دیگر الزامی است. مدیر مدرسه‌ سعی می‌کند محیط مدرسه را به صورت جامعه با ابزارهای کنترل مدنی مانند: نشریات، انتخابات، برپایی رقابت‌های مختلف ورزشی و علمی، تلاش برای مشارکت هرچه بیشتر دانش‌آموزان در مدیریت مدرسه با ایجاد انجیوها و گروه‌‌های مختلف، ارتباط مستمر مدرسه با جهان پیرامون مدرسه برای جلوگیری از حس انزوا و کارهایی دیگر از این دست، اداره کند. معلم و مسئولان این مدرسه از کسوت استاد و شاگردی خارج و در هیئت دوست دانش‌آموز (امام دوستی بزرگتر و‌ قابل احترام) ظاهر می‌شوند. از درب خروج مدارس و دانشگاه‌های این نظام آموزشی، نه فقط یک انسان مدرک در دست، بلکه این نیروی متخصص وارد جامعه می‌‌شود تا برای بهبود شرایط تلاش نماید.

حمیدرضا مقسمی