امروز یکصد و دومین سالگرد شهادت رئیس علی دلواری قهرمان مبارزه با استعمار انگلستان است به همین جهت امروز به روز مبارزه با استعمار انگلستان نامگذاری شده است. رئیس علی دلواری را مردم ما بیشتر از سریال خاطره انگیز دلیران تنگستان می شناسند بخصوص هنرنمایی به یاد ماندنی زنده یاد محمود جوهری در این سریال تلویزیونی که نقش رئیس علی دلواری را بازی می کرد در یاد ها و اذهان باقی ماند، سریال دلیران تنگستان که قبل از پیروزی انقلاب ساخته شده و در واخر سلطنت پهلوی به همراه چند پروزه مشابه دیگر مانند سریال دائی جان ناپلئون نمایش داده شده بود بعد از انقلاب بخصوص در دهه شصت هم بارها به نمایش در آمد ولی این روزها زیاد خبری از این سریال نیس، از شواهد تاریخی اینطور به نظر می رسد که پهلوی دوم بعد از کودتای 28 مرداد سال 1332 سیاست نزدیکی به آمریکا و دور زدن انگلستان را در پیش گرفته بود و این سیاست بعد از سال 1340 به شکل قویتری دنبال شد و نیاز بود برای برانگیختن احساسات ضد انگلیسی از قهرمانانی چون رئیس علی دلواری استفاده تبلیغاتی شود. اما رئیس علی دلواری که بود؟ و چه شد که نزد ایرانیان وطنپرست به قهرمان تبدیل شد و در این راه چه کسانی او را یاری دادند؟

برای یافتن معمای رئیس علی باید مورخان زمان و مکان زندگی قهرمان تنگستانی را در نظر بگیرند و با توجه به مدارک و مستندات در باره او گزارش دهند، با توجه به اندک داشته های بنده در مورد ایشان میتوام بگویم که وی در زمانی متولد شد که ایران در یکی از بزرگترین دوران تاریخی خود به سر می برد یعنی نهضت مشروطه خواهی ملت ایران، و او با اینکه سنی در حدود بیست و چخهار سال بیشتر نداشت از تفنگچیان آزادی خواهی بود که در نهضت مشروطه شرکت داشت. بعد از آغاز جنگ بین الملل اول و درگیری بزرگ ابرقدرت های آن دوران که پای بسیاری از کشورها را به این جنگ باز کرد باز هم رئیس علی جوان در موقعیتی تاریخی قرار گرفت. دولت های انگلستان و روسیه که متفقاً بر علیه امپراتوری آلمان و امپراتوری عثمانی می جنگیدند برای غلبه به سلطه عثمانی ها در خاورمیانه خاک ایران را اشغال نمودند، روسها از شما و انگلیسیها از جنوب، آلمانها هم یکی از خبره ترین دیپلماتهای خود را به منام ویلهلم واسموس به ایران و افغانستان و پاکستان فعلی که آن زمان جزء خاک هند و در سلطه انگلستان قرار داشت فرستادند تا با دادن کمک های مالی و تسلیحاتی آلمان مردم محلی را بر علیه استمعار انگلستان به قیام تشویق کند.

واسموس تا حدودی زیادی هم موفق بود و توانست مردم بلوچ و جنوب ایران را بر علیه نیروهای انگلیسی و هندی متحد آنها بشوراند و قیامهایی شکل گرفت که قیام رئیس علی دلواری و مبارزات او هم یکی از آنها بود. رئیس علی در سال 1293 شمسی با چند آزادی خواه دیگر از خطه جنوب مانند شیخ حسین چاه کوتاهی و زایرخضرخان اهرمی متحد شد و به همراه خالو حسین دشتی به نبرد علیه اشغالگران انگلیسی پرداخت که در دو نبرد مشهور دلوار و بوشهر توانستند تلفات و صدمات قابل ملاحظه ای به نیروهای انگلیسی وارد نمایند. انگلیسی ها که در سیاست پشت پرده ید طولائی دارند برای شکست مبارزات جنوب مردم ایران اقدامات سیاسی و نظامی زیادی انجام دادند از جمله دیدار با بعضی از خوانین برای تطمیع آنها تا دست از مبارزه کشیده و صلح را بپذیرند، نتیجه این مذاکرات چه بوده درست معلوم نیست ولی رئیس علی در 12 شهریور سال 1294 در یکی از حملاتش به نیروهای انگلیسی به شهادت رسید که در مورد کشته شدن وی کمی تردید است به این صورت که نقل غلب به اینصورت می باشد که وی از پشت سر توسط فرد اجیر شده ای به اسم غلامحسن تنگکی هدف قرار می گیرد و کشته می شود.

چند مسئله در مورد قیام رئیس علی دلواری قابل ملاحظه است اول اینکه به نظر من هر حرکت ضد استعماری باید با توکل بر خدا و تکیه به مردم آن منطقه باشد، اگر حرکت با کمک مستشاران و جاسوسان کشور رقیب استعمارگر صورت بگیرد به احتمال قوی یا با شکست مواجه می شود و یا تنها پرچم استمعارگر را عوض می کند و در اصل قضیه تغییر چندانی نخواهد کرد. دوم اینکه شاید نوعی توهم توطئه باشد ولی گوئی اشخاصی در کشور زیاد مایل نیستند صحبت چندانی از رئیس علی دلواری و میرزا کوچک خان جنگلی که در این کشور بر علیه استعمار انگلستان اسحله به دست گرفتند و سکوتی مشکوک در موردشون اتخاذ شده؟ در صورتی که اگر این عزیزان در کشورهای دیگر بودند امروز برای آنها فیلمها و سریالها می ساختند و در مورد شجاعت هایشان حماسه سرائی می کردند در حالیکه محل دفن این بزرگواران هم نامعلوم است. رئیس علی هر که بود برای مردم ایران به نماد مبارزه مسلحانه با امپریالیسم انگلستان تبدیل شده درست مانند مرحوم دکتر مصدق که نماد مبارزه غیر خشونت آمیز با انگلستان است و مردم از این دو شخصیت تاریخی به نیکی یاد می کنند، امیدوارم یک روز برای همیشه دست سلطه گران از سر مظلومان جهان کوتاه بشود. ان شاء الله

حمید رضا مقسمی