چنگیز مغول چهار فرزند پسر داشت، جوجی، چغتای، اوگتای و تولوی. از تمامی فرزندان وی جوجی به چنگیز شباهت بیشتری داشت، او جنگجویی زبردست با روحیه اطاعت ناپذیری بود به گونه ای که تمایلش برای استقلال کمی چنگیز را ناراحت ساخته بود. جغتای و اوگتای و تولوی به همراه چنگیز به سرزمین های چین و ایران تاختند ولی جوجی با یاران وفادار خود استپ های شمال دریای کاسپین را تا قلب اروپا درنوردید. اما از بخت بد وی و یا شاید از بخت خوب چنگیز جوجی قبل از پدر از دنیا رفت و خیال چنگیز را برای جانشینی خود راحت کرد. چنگیز چنین وصیت کرد که بعد از مرگ وی اوگتای جانشین وی شود ولی سرزمین های تصرف شده در زمان خودش را چهار اولوس قسمت نمود و سه قسمت را به سه پسرهای خود و یکی را به باتو نوه اش که فرزند جوجی بود سپرد، این چهار منطقه به اولوس جغتای، اولوس اوگتای، اولوس تولوی و اولوس باتو نامگذاری شدند که به صورت فدرال ولی تحت فرمان خان بزرگ به بعد از چنگیز اوگتای بود اداره می شدند. اولوس باتو که در واقع همان اولوس جوجی پدرش بود سرزمینی بزرگ در شمال ایران فعلی بود از دشت قبچاق تا مرزهای بلغارستان فعلی که قسمتهای بزرگی از روسیه فعلی را شمال می شد. این اولوس آلتین اروغ یا اردوی زرین لقب داشت.

آلتین به معنای طلایی و اروغ به معنای تخت است که شباهت اروغ با کلمه اردو باعث شد در ادبیات ما تخت طلایی به اردوی طلایی و یا اردوی زرین معنا یابد. چنگیز و فرزندش جوجی در این سرزمین روسها و اسلاوها و بلغارها و لهستانیها و لیتوانیاییها و رومن ها را شکست داده بودند و باتو فرزند جوجی بعد از به قدرت رسیدن دامنه فتوحات خود را به قلب اروپا گسترش داد و تا محاصره وین هم پیش رفت ولی مرگ اوگتای و لزوم شرکت در قوریلتای (مجمع مغولی) جانشینی او باعث شد تا مغولان دست از محاصره وین برداشته و به اردوی زرین بازگردند. بعد از مرگ باتو جانشین وی برکای رویکرد اردوی زرین را از توجه به قلب اروپا به توجه به سوی شمال شرق ایران منطقه آذربایجان که در دست حکومت هلاکو و جانشینان او به نام حگومت ایلخانان بود تغییر داد، احتمالاً به این دلیل که آین منطقه خاص در سر راه جاده ابریشم بوده و می توانست از لحاظ اقتصادی وضعیت بهتری برای اردوی زرین فراهم سازد و از همه مهمتر برکای به عنوان اولین مغول مسلمان شد و دستوری داد که مذهب اسلام در تمامی اردوی زرین رسمی اعلام شود و تمامی شاهزاده ها هم تحت تعالیم اسلامی قرار بگیرند.

برکای در اقدامی جالب بر علیه ایلخانان مغول بر علیه ممالیک مصر متحد شد و پایتخت خود سرای را به شهری مهم و تاثیرگذار در جهان آن دوره مطرح نمود. بعد از برکای هم جانشینان او رویه وی را ادامه دادند و اردوی زرین به عنوان یکی از قدرتمندترین مناطق اسلامی در آن دوره وزنه ای بود برای مسلمین تا توازن قدرت بین مغولهای شمن باور و جهان مسیحیت و مسلمین تا حدود زیادی برقرار سازد و وضعیت اسفناک چند سال قبل از آن را که مسلیمن در دو جبهه شرق با مغولها و غرب با صلیبیون درگیر نبرد های فرسایشی بودند را معتدل سازد. گذشته از اینها اردوی زرین باعث مسلمان شدن عده زیادی از مغولها و اسلاوها و ترک های استپ های شمال و شرق دریای کاسپین و دریای سیاه شد و مردم مسلمان چچن و قفقاز و روسیه تا حدود زیادی یادگار آن دوره هستند. حکومت اردوی زرین باعث شد تا فرهنگ جهانی آن دوره تا حدود زیادی وارد سرزمینی شود قبل از آن اطلاعات زیادی از مردمان آن نواحی وجود نداشت و به صورت دنیایی ناشناخته برای سایر مردم دنیا بود. فرهنگ اسلامی، تمدن، علم و ... مواردی بود که مسلمین با خود به اردوی زرین بردند و آن منطقه را شکوفا کردند.

اما شاید این سئوال برای شما به وجود بیاید که با وجود این همه درخشش چرا کمترین خبری در تواریخ از این اولوس مسلمان چنگیزی نیست؟ دلیل آن روسها هستند، روسها که تا آن دوره قومی ناشناخته و کمتر آشنا با مبانی تمدن بودند بعد از به وجود آمدن اولوس اردوی زرین به یکباره با جهان های دیگر آشنا شدند. آنها ابتدا از قبول فرمانروایان مسلمان فرستاده شده از سرای سر باز زدند، در مرحله بعد آنها بر علیه نظام باسقاقی (نماینده های مغول باسقاق نامیده می شدند) هم شورش کرده و در سالهای واپسین به صورت خودمختار اداره می شدند. ضربه نهایی را به اردوی زرین یک مغول دیگر وارد کرد و آن تیمور بود در لشکرکشی های تیمور گورکانی سرای به تصرف وی در آمد و حیات این اولوس قدرتمند به پایان رسید ولی وارث آن نه تیموریان بلکه روسهایی بودند که مدتها در انتظار نابودی آن به سر می بردند. روسها به سرزمین های اردوی زرین هم قانع نشدند و با استفاده از تجربیات علمی و فنی اروپا که در دوران رنسانس به سر می برد بسیاری از سرزمین های دیگر اولوس های مغولان را تصاحب نمودند و اراضی خود را به وضعی در آوردند که امروزه مشاهده می کنید.

این کشور بزرگ که به زودی به یکی از ابرقدرت های جهان تبدیل شد و تا به امروز این وضعیت را حفظ نموده نیاز داشت تا برای خود تاریخی تدوین نماید، آنها موفق شده بودند به ترتیب در قرون هجدهم و نوزدهم و بیستم میلادی مهاجمان نیرومندی پون سوئدی ها، فرانسوی ها و آلمانی ها را شکست داده و سرزمین خود را حفظ بنمایند. این عدم موفقیت رقبا در مواجه با روسها غروری کاذب را در این قوم به وجود آورد تا مدعی شوند در کل تاریخ هیچ قومی موفق بر برتری بر آنها نشده و برای نیل به این هدف می بایست تمام شواهدی تاریخی حکومت مغولان بر آنها را کتمان کنند که بزرگترین آنها وجود قدرتی بزرگ به نام اردوی طلایی بود و با توجه به اینکه تمام وسعیت این تمدن عظیم اسلامی و مغولی در خاک فعلی روسیه است دسترسی سایر موخرین و باستانشناسان به آن محدود است به همین جهت اطلاعات در مورد اردوی زرین بیشتر اطلاعاتی است که مورخین روس از آنجا به ما می دهند و آن هم تا حدود زیادی مغرضانه است. به هر تقدیر ماه همیشه پشت ابر باقی نخواهد ماند و در آینده قطعاً حقایق زیادی در مورد اردوی زرین توسط مورخین کشف و در اختیار علاقمندان قرار خواهد گرفت.

حمید رضا مقسمی