تاریخ علم زمان و مكان است. یعنی یك مورخ می‌بایست یک واقعه تاریخی را در ظرف زمانی و مکانی آن مورد بررسی قرار بدهد، که البته کار بسیار دشواری است. از جمله مهمترین موارد قابل بررسی در وقایع تاریخی مکان واقعه است. مکانی که ممکن است یک شهر باشد و یا یک ناحیه جغرافیایی مانند کوه، دریا و یا جزیره. امروزه ما خیلی از مکانهای تاریخی را می‌شناسیم و به شرایط آنها در ادوار مختلف تاریخ تا حدودی مطلع هستیم مانند شهر استامبول فعلی که در سال 667 قبل از میلاد توسط یونانی‌ها ساخته و نام ابتداییش بیزانتیوم بود و به مرور به کنستانتیوپول یا همان قسطنطنیه (به سال 330 م)، اسلامبول (1453 م) و استامبول (1920 م) تغییر کرد. اما مکانهایی نیز در تاریخ هستند که هیچگاه موقعیت جغرافیایی آنها مشخص نشد به مانند شهر آتلانتیس که افلاطون از آن نام برده و یا الدورادو در آمریکای لاتین که بیشتر شبیه افسانه است تا واقعیت. در تاریخ ایران بعد از اسلام نیز شهری مهم خاصه در زمان قرون میانی وجود دارد که امروزه مکان جغرافیایی آن به درستی مشخص نیست و آن شهر کَرَجِ ابودُلَف نام دارد.

کَرَج ابودُلَف کجاست؟ و چرا چنین نامی دارد؟ کرج ابودُلَف از دو قسمت تشکیل شده. ابتدا کَرَج قرار دارد که نامی آشنا برای ماست زیرا همنام شهر کَرَج مرکز استان البرز است. کَرَج از دو قسمت کَر که در زبان پارسی باستان به رشته کوه، پشته کوهستانی و منطقه‌ای در دامنه کوه اشاره دارد مانند کرمانشاهان، کرمان، کرند و کرکوک و ج مانند یج پسوند مکان است مانند لاویج (طلوعی، 1398، ص 12۱) تقسیم شده، سپس قسمت دوم ابودُلَف است که نام خاندانی تاریخی می‌باشد. ابودُلَف عجلی (قاسم بن عیسی بن اردیس بن معلق عجلی) معروف به ابودُلَف از سرداران عرب زبان مامون عباسی بود که در دوران پرآشوب دعوای میان امین و مامون او ابتدا با امین بیعت می‌کند ولی بعد از شکست و قتل امین از سوی مامون عباسی بخشیده شده و به امارت جبال (منطقه میانی ایران مابین زاگرس و دامنه البرز) منصوب می‌شود. ابودُلَف عجلی در دوران معتصم نیز در میان سپاهیان افشین به نبرد با پاپک خرمدین می‌رود و بعد از مرگ پاپک با افشین هم معارض شد و خلیفه عباسی در این نزاع جانب ابودُلَف را می‌گیرد.

ابودُلَف عجلی سرسلسله خاندانی شد برای مرکز حکومت محلی خود شهری به نام کَره یا کَرَج را آباد می‌نماید لذا به همین دلیل آنجا به کَرَج ابودُلَف نامگذاری می‌گردد. کَرَجِ ابودُلَف از آن زمان (210 هجری قمری) تا حمله مغول در قرن هفتم هجری، شهری آباد است که با حمله مغولان از صفحات تاریخ محو می‌شود (خاکباز، 1371، ص۱۱). اما این شهر امروزه کجاست؟ جبال که بعدها عراق عجم نام یافت عمدتاً مناطق مرکزی ایران فعلی مانند استانهای قم، اصفهان، همدان، قزوین، مرکزی را شامل می‌شود. با توجه به اینکه در دوران حکومت خاندان دُلَفی (210 تا 285 هجری قمری) منطقه اصفهان ، قم و قزوین در کنترل حکومت آل بویه شاخه جبال بوده است پس به احتمال زیاد کَرَج ابودُلَف در منطقه همدان و مرکزی فعلی واقع گردیده، مکانی که محل کر و فرهای بسیار آنها با زیاریان و بویهیان بوده است. دو قرن بعد از انقراض دُلفیان در منطقه کَرَجِ ابودُلَف به سال 465 هجری قمری جنگی بین قرا اسکندر قارود و ملکشاه سلجوقی درگرفت که به شکست قارود و سلاجقه کرمان ختم شد.

در آثار مورخان و جغرافی‌دانان گذشته همچون حمدلله مستوففی، اسطخری، یاقوت حموی، ابن حوقل، بلاذری، یعقوبی و ... از کَرَجِ ابودُلَف بارها نام برده شده است. حمدلله مستوفی نگارنده کتاب نزهة القلوب محل کَرَجِ ابودُلَف را اطراف کوه راسوند (یا دوخواهران رشته کوهی در اطراف شازند در استان مرکزی است) می‌داند. ابن حوقل نگارنده صورة الارض مکان کَرَجِ ابودُلَف را اطراف کَره رود (یا کرهرود که منطقه‌ای در اراک است) می‌داند و دربارهء آن چنین می‌نگارد: شهر مهمی است که بروی بلندی بنا شده و ابعاد آن از بروجرد کوچکتر است چیزی حدود دوفرسخ که در آن دوبازار و گرمابه‌های بسیار وجود داشته است. یاقوت حموی نگارنده مُعجَم البلدان در مورد کَرَجِ ابودُلَف چنین گوید: کرج اسمی است فارسی که اهالی آنجا را کره می‌نامند. در جوار دروازهء کَرَجِ ابودُلَف قلعه‌ای ب نام فرزین قرار دارد. (مکان دژ فرزین یا فلعه فرزین مابین همدان و اصفهان در چهار کیلومتری شازند فعلی قرار دارد)

مورخین عصر حاضر نیز در مورد مكان کَرَجِ ابودُلَف تحقیقاتی انجام داده‌اند. علی اکبر خاکباز در کتاب شرح حال خاندان محسنی اراکی در مورد مکان کَرَجِ ابودُلَف مدعیست که این شهر در فاصله چهل کیلومتری جنوب شهر فعلی اراک و در مکان کنونی شهر آستانه یا در دشت شازند قرار دارد (خاکباز، ص 11) اما مهمترین اثر و شاید جامع‌ترین و کاملترین اثر تحقیقی در خصوص مکان شهر کَرَجِ ابودُلَف متعلق به آقای مهدی جیریایی است که آن را در کتابی تحت عنوان جغرافیای تاریخی کَرَجِ ابودُلَف (دوره اسلامی) منتشر کرده. بنده این کتاب را در نمایشگاه کتاب از خود ایشان گرفتم وگفتگویی نیز در خصوص مکان این شهر تاریخی با هم داشتیم. آقای جیریایی با استناد به متون مورخین و جغرافی‌دانان بزرگ که نامشان در ابتدای این مطلب آورده شد مکان شهر تاریخی کَرَجِ ابودُلَف را شهر آستانه بخش مرکزی شازند معرفی کرده و می‌نویسد: این شهر قبل از دورهء اسلامی به کره، بوئین کره و بوهین کره، و در دورهء اسلامی به بوئین کرج، کرج و کرج ابودُلَف و از قرن هفتم تا دهم ق به کرهرود و از دورهء صفوی تا عصر حاضر به آستانه سهل بن علی و آستانه مشهور است (جیریایی، ص۹)

حمید رضا مقسمی